1.08 Psychosociale arbeidsbelasting - NIEUW

Wat verstaan we onder psychosociale arbeidsbelasting?

Psychische klachten zijn een belangrijk en groeiend arbeidsrisico, en dragen substantieel bij aan werkgerelateerd verzuim. Schattingen van CBS en RIVM laten zien dat psychische klachten (samen met aanverwante mentale aandoeningen) verantwoordelijk zijn voor ca. 50% van het aantal verzuimdagen en arbeidsongeschiktheidsgevallen. Oorzaken van psychische klachten kunnen enerzijds te maken hebben met (te hoge of te lage) werkdruk, en anderzijds met ongewenste omgangsvormen zoals pesten, discriminatie, (seksuele) intimidatie, agressie en geweld. In deze module komen deze onderwerpen aan bod.

De Nederlandse Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) geeft aan dat ongeveer één op de drie werknemers vaak of altijd werkdruk ervaart, waarvan burn-outklachten voor een deel het gevolg zijn. Daarnaast blijft het aandeel werknemers dat aangeeft dat (aanvullende) maatregelen tegen werkdruk en werkstress nodig zijn, substantieel (ca. 40%). De NEA is met ruim 60.000 respondenten een groot onderzoek dat jaarlijks wordt uitgevoerd.

Werkgevers zijn volgens artikel 2.15 van het Arbeidsomstandighedenbesluit wettelijk verplicht om psychosociale arbeidsbelasting (PSA) die de gezondheid en veiligheid van werknemers kan schaden, actief te voorkomen en te beperken. Dit vereist een integraal beleid met duidelijke afspraken, meldprocedures en preventieve maatregelen, zodat een veilige werkomgeving wordt gewaarborgd. Uit de RI&E moet daarom blijken of (en in welke groepen/functies) werknemers risico lopen op de gevolgen van blootstelling aan PSA. En waar en wanneer dat risico zich voordoet. Volgens artikel 1 van de Arbeidsomstandighedenwet vallen ongewenste omgangsvormen en werkdruk onder PSA. Als uit de RI&E blijkt dat werkdruk en/of ongewenste omgangsvormen een mogelijk risico vormt binnen jouw organisatie, dan is een verdiepend onderzoek, uitgevoerd door een specialist, verplicht.

Werkdruk

Door een te hoge of te lage werkdruk kan werkstress ontstaan doordat de eisen van het werk niet in balans zijn met de belastbaarheid van de werknemers. Een structureel te hoge of te lage werkdruk kan leiden tot geestelijke en lichamelijke aandoeningen, een lagere productiviteit en meer verzuim. Bronnen van werkdruk zijn bijvoorbeeld:

• inhoud van het werk;
• hoeveelheid werk;
• werktempo;
• regelmogelijkheden;
• rust- en herstelmogelijkheden tijdens de dag of tussen 2 werkdagen;
• contact met leidinggevenden, collega’s en externen;
• werk-privébalans;
• emotionele belasting tijdens het werk;
• bereikbaarheid;
• ingrijpende gebeurtenissen (zoals bedrijfsongevallen).

Wanneer een te hoge werkdruk langdurig aanhoudt, en werknemers onvoldoende gelegenheid hebben om te herstellen, kan dit leiden tot zowel psychische als lichamelijke klachten en uiteindelijk tot ziekte en verzuim. Veelvoorkomende gevolgen zijn onder andere overspannenheid, lichamelijke spanningsklachten, burn-outklachten, depressieve klachten en in sommige gevallen posttraumatische-stressstoornissen (PTSS). Uit recente onderzoeken en analyses van NEA, Arbobalans en NCvB blijkt dat meer dan 20% van de werknemers burn-outklachten ervaart.

Niet alleen een hóge werkdruk vormt een risico. Ook een structureel te lage werkdruk of gebrek aan uitdaging in het werk kan leiden tot gezondheidsproblemen. Werknemers die onvoldoende taken krijgen, geen gebruik kunnen maken van hun kwaliteiten en vaardigheden of weinig perspectief ervaren in hun loopbaan, rapporteren vaker gevoelens van frustratie, verveling en verminderd welzijn. Dit kan zich eveneens vertalen in psychische en lichamelijke klachten en bijdragen aan verminderde inzetbaarheid.

Pesten

Pesten op het werk is een ernstige vorm van psychosociale arbeidsbelasting. Werknemers die herhaaldelijk worden buitengesloten, gekleineerd worden of belachelijk gemaakt, ervaren vaak gevoelens van onveiligheid, stress en machteloosheid. Dit kan leiden tot psychische klachten, zoals angst, depressie en burn-out, maar ook tot lichamelijke problemen als slaapproblemen en spanningsklachten. Op organisatieniveau gaat pesten vaak samen met een hoger ziekteverzuim, verminderde productiviteit en een negatieve werksfeer.

Discriminatie

Discriminatie op de werkvloer betekent dat werknemers ongelijk behandeld worden op basis van kenmerken zoals leeftijd, geslacht, afkomst, geloof, seksuele oriëntatie of arbeidsbeperking. Dit kan zich uiten in achterstelling bij werving en selectie, ongelijke beloning, uitsluiting in het team of het maken van denigrerende opmerkingen. De gevolgen voor slachtoffers zijn vaak ernstig: discriminatie kan leiden tot stress, angst, verminderde motivatie en een verhoogd risico op burn-out of langdurig verzuim. Voor organisaties resulteert dit niet alleen in meer ziekteverzuim, maar ook in een minder veilige en inclusieve werkcultuur en een grotere kans op reputatieschade.

Seksuele intimidatie

Er is sprake van seksuele intimidatie wanneer een werknemer wordt geconfronteerd met gedrag of uitingen van seksuele aard die zijn of haar waardigheid aantasten. Dit kan variëren van het afdwingen of suggereren van seksuele gunsten tot ongewenste opmerkingen, gebaren of digitaal gedrag. Seksuele intimidatie hoeft niet altijd fysiek van aard te zijn. Het gaat hierbij niet om de intentie van de dader, maar om de ervaren impact op de ontvanger.

Agressie en geweld

Agressie komt helaas nog steeds voor op de werkvloer. Dit kan zowel fysieke agressie omvatten (zoals schoppen, slaan of ander geweld) als verbale agressie (zoals schelden, dreigementen, discriminatie of beledigingen). Agressie kan afkomstig zijn van mensen binnen de organisatie (collega’s, leidinggevenden), maar komt vaak ook van buitenstaanders, zoals klanten, patiënten of bezoekers. De impact van agressie kan groot zijn: werknemers kunnen angstgevoelens, stressklachten, slaapproblemen of psychosomatische klachten ontwikkelen, maar ook verminderde motivatie en langdurig ziekteverzuim ervaren.

Belastinggevolg: werkstress

Werkstress ontstaat wanneer de eisen van het werk langdurig groter zijn dan de mogelijkheden van een werknemer om daaraan te voldoen. Blootstelling aan werkdruk, pesten, discriminatie, (seksuele) intimidatie of agressie kan werkstress aanzienlijk vergroten. Deze vormen van PSA beïnvloeden niet alleen het mentale welzijn, maar kunnen ook leiden tot fysieke klachten, zoals vermoeidheid, hoofdpijn en slaapstoornissen. Langdurige werkstress verhoogt het risico op burn-out, depressie en langdurig ziekteverzuim, en kan zowel de gezondheid van de werknemer als de productiviteit van de organisatie ernstig beïnvloeden.